דיט 407
4

לידעראריפוט ברטוזער 26 ן 425 . )
כחות אונזערע קונוען צום אויסדרוק אין די צ־ינזונגען . זנװדנאאן
װערן : עגנוירן אין אײדער ם׳הוקט ז־ך אום , םאד׳שזוינדן זײ אין
דעד א־יביק״ט . ( װענן ״א־טעדא - עמ כךעט׳ & ד״ רעד א־ך : י׳עט , ז״
זענען טאהע א נא־הלז & בעד א״סנאם ב־י אונז ) .
ם׳א־ז אב׳ה , אז ם׳דעשינען זיך אין אמעריהע א סך ״ד ; , װעלכע
װ״ 5 ! , אז דע־ ײד־׳עעד טעאמעד — דער ב׳עסעדעד — זא־ עק־
זיסס־־ן . אבער זײעד נזדטדײ װעדט פא־טו׳בט םון די ־דבאז־
קדאננען , װאם ט־אגן ז־ך דודך ד־ ־אד־א־בװאי״מ צו אקע ־יד־׳עע
ד״ב׳ע ; . — און װע־בעד ״ד א־ן אטעדיקע פא־כיאנמ : י׳עט קיין
־אר־א־ביאיט־ן , װאם ב־עננט א־ם ־עדע ׳עעח א־ן טאנ ( אויח ע : : ל׳עז )
אלע : ־יעםן , ; דח־־טע רעדעס ד׳דעקט שון קלויסמעד , װאדעװ־ך
ד־דעקט בון דעװ־־ט־עאםעד , — דזסאז־טוז־ק , פאי״־ט־־נזע דעבאטן ,
די & זודטאטן פון םאאדט־נע־ענן , ־ד־עות סון דע־ בעדזע . מ׳־׳זפיאמ
אפ־או נאנצע פ־עםעס . : א־־־טע טעראדדאטיעס פא־ ז״ דודך דעם
־אד־א . צו װאם־ז־נדע דא־ך טען ייד״ם טעאטער ?
א־ן ד • עט־עבע װאבן , װאס א־ך ב־ן א־ן א״ראפיע , ־זאב א־ך
ב־ז א־צט נעחאט בי״נע או־פטד־טי א־ן פאד - ז , אנטוועדפ ; , בדיטע־ ,
יאנדאן , בעדק־ן ( א־ן בער־־ן דאדף טען : י־פט ק־ין ־יד־־ע טעאטעד ) ,
קאװכע , ד־נע און א־צט ב־ן א־ך א־ן װא־־ביע . א־ן ד • א־ע ׳טטעמ
חאב א־ך דערפ־־ט , אז א־ך חאב נעפונען דעם נו־ט־קן צ־נד־
ב־אטעד־אד , װאס פערמ א־ן דעד רייבעד אטעד־קע — א ײדיפוץ
( װלנז , װע־בעד חאט ר־ב ־יד־־ע טעאטע־ און ־עיעמט ז־ך : — . : ט טיט
א־ם , : א־ א־ז באוטיק םאדא־נטעדעם־דט , אז דער טיעאמער זא־
עקז־םט — ן . דע־ ־יד א־ן ד־ יעטעט פאדטאגט : ״נזט ק־ין טעאטער־
פאראצן װ־ ט־ר א־ן אטער־ק־ע ט׳ספ־יט א־ן באטקיגס , זויײעד־
טעאטערס , קרובן — ב־׳ד־ננט פא־ א פאר פא־יפטעאונגען א נו־א־סן
טעאטער .
ר־ ײד־שע פ־עםע : עמט א ; עװא־־ט־קן א־נט־עי־עם א־ן רעם ,
אז רער ״ד־סער טעאטע־ זאא עקז־סנז־ר ) . ד־ קאענ־סמע * ר * * װ״ . ץ־
סטעט זענען ז־ך פס־וט כיח־ה , װען א ״ד־סע טרופע קובגז צו זײ
דא א־ז : ־סטא דער אטער־קאנער ת־רוץ , אז דע־ קר־ז־ם א־ז ־טואד־ק
א־ן אונטערנא : : םון ״ד־־טן טעאט־ע־ . דער ש־יז־ם א־ן אכיער־קזאנעד
״ד־סן טעאטער איז דער קריז־ם שון : ־סט : ו־ט־קן זיך א־ן א־ם —
אבער דא א־ז דא א קד־ז־ם פאר ארץ , אב־ & ר : יסט פאו־ז טעאטע־ .
ם׳א־ז אבױז , אז מ׳קען א־צט ניסמ רעכענען ק״ן נרו־ם־נ • ר״זן םאר
ב־ר־נטן — ־םפ־רט מ־נן פא״י קצעגערע , אבעד ו״ני ־נורם דארוי ט־נאטע־ ,
פונקט װ־ ינר ראדך ברו־ט און א קר־יד . נייט ־נר אויד רעס בארקאן ,
ח־נננט ע־ א־־ך א םארקן א־ן א װביער־טעאטער ( װ־ א־ן קאװנע ) ,
אב־נד - % ■ קומט — נ־סט עי קוסימ , נאר עד לויפט אין באזארנט
ז־ך ם־ט א ב־יעטר םר־ער , טאטעד װעמ , חרירזז , ר־ םארסט־נרוננ
נ־נספ־רט < וערן אן א־ם . ער ױעכגמ זיך פא־ א : אעצטן סחותן
פון דעם טעאטער .
ר־ * רה מ־ט א״ראפע א־ז , װאם ר־ רענירונ < ־סטײערן עםן או־מ
דעם ײר־סן טעאטעי־ . און ד־ סטעתננעז מ־ט ר־ װיזעס און פאם
פאדטן . דאם װאם מ׳ראדוי א־ן ״עדער ־פטאט ז־ך סר־אסטסעען בי־
דעד רענירונ : צו : עבן אן ארבעט־סײן פאר ־ערן אקט־אד , צ,׳
ק־ננען ״איאן . ראם איץ קומט אן סיט רער גרינער נאי . איך מיט
אן אםער־קאנער אאם װער או־סנער־טן , צו קר־נן א דערצויבענ־ס
צו קאנען אויפטרעטן . פון ם־י יענרער םאר מען קײן נעיגז נ־סט
צרות סטערט די אדבעט צו קענען םטאבייױירן דעם ײריסן צינאטער
ארו־ספ־רן . און דאם באזוכן אויף דער באן , און איער * ״ אנדערע
א־ן אײראפע . נאנצע טרופעם יאוט מען א־ננאנצן נ־סמ א־ײן ,
אבער נאך רי איע ביאטערנ־סן קען זיך א ײד־סער אקט־אר אנסעפן
ב״ט באנײסמערוננ צו סם־ין פאר אן עולם , װאם פארסט״ט , און
־ . ־״ פארסטײן , װאם ער רעדט און לעבט און ם־יט דער אקטיאר
או־ף דעד סצענע .
א־ך : יו־ב , אז דער רענעםאבם פאד ״ר־ס מעאטער און פארן
״ד־סן װארט בכיי א־ז א־צט א־ן אײראפע א פאקט . א־ן יעדער
סטאט און סטינטא אעבט אויף די ײדיסע צ״טוננ . די ׳רעדאקטארן
סבײיבלען , — דאם א־ז א נוט־ער ס־מן . . .
ם׳װאקםמ או־ם א ױננער , : עזונט־נר נ״ער דור — א דאנק ד־
פארקם־סוין .
דער ײד א־ן אײראפע חאט סיום : עסאכט ט־טן קרױ־ם . ער
א־ז מ־ט א־ם א גומער ברודער און אפט לאבט ער ם,ין א־ם און ער
זאנט צו א־ם : ״ערגער װ־ רו ב־סט , סענסטו סו־ן נ־סט ז־ין , און
נאר — ״מײ אידםען״ אדער ״םײ אארוװמ־נן״ . א־ן דער אמעד־ -
קאנער סו ? , װו דאם ק־נד יערנט ( ־ך , אױ ־נס ארונמ־נר־נגרמ סון
קריםטאעב־נ קינד־ער און ארערא־י נאצ־־נם . ראס קינד נ־נמט א־ב־נר
און הד־מט ו־ך : אך די קר־סטא & בע ק־נדער . קײן ײד־־פע דערצ־וננ
באקוטם נישט דאם קינד — ם־ידן די ערטערן ס־קן ראס ק־נד א־ן
א • סרלם־עא־בם־ אדער ארבעטער־ר־ננ־סו ? אדער צו ד־ יבואן םון
: אציאנאאן ארבעט־נר־פארבאגר . דער פראצענמ אבער פון אמ ד־
קינדער אױ וייעד א קר־ינער . װען א ק־ניו : ײט סו־ן א־ן א ״ד־ס־נ־
סו ? , טױן סוין ד־ עאםערן זײן פון דעם מ־ן ״א־דינאר־סמן״ , װאם
סט־נרן ז־ך קענן רעם אס־מ־רא־צ־ע־סטדאם . ־
דעד ״ד א־ן אםער־קע האט ק״נמאר נ־סט נינסטר־נבט צו
קר־נן מ־נאר־טינטן־רעלט . ער מדאבט ; אר אם־ ? ו נ־סט פון אזא
״נאר־סק״ט״ . אונזערע סכרומדסט נרו־סע אמער־קאנער פ־רער
חאבן יז־ך פראקאאפ־רם אאזפ ״אמער־קאן דזסום״ ( אמ־נ־ק־אנער
־ידן ) . פדיעד פון ארץ אמער־קע א״־ן דערלײ ז־ך אנחאאטן א־ן דינד
״ד־סינר סקאנוראדע , װאם פר־ננלט ז־י אן דער ־יד־סער סמעמענע
און ס׳פרעגאט ז־ך או־ס א ײדעאע ם־ט ארע אמער־קאנער פ־טסעװ־
קעם . או־ב דער נאםען ־אם־נאוףםק־ א־ז אביסר צו־ראננ אדן קא־ננט
צו & יא יידיס , סנײדמ םען אפ דעם םק • — און ם׳ברי־בט ־אם־נאװ .
זאר זיין א רוס־סעד נאמען , אב־ ניסט ק־ין ײד־ס־נד . ער ר״ענט
־־ אמעריקאנינר צ־יטונגען , און ר־ננדארף חו־רםמ ( באװוסטינ־ אנרנ־
ר־קאנער צײטוננם־םאננאט ) נעפט א־ם אונטעד ז־־ן חסגחח און
קאי־מעט אים אנן ז־ינע קינדער מ־ט ם־נס־ות פון גלאי־־־נ םװאנ־
סאן , םון ד • דיעיידיסע אויפטועז פון א ? . קאפאנע און אנדערע
באגד־ט ; . דינר ייד װינרט מ־ט דעד צ״ט א מומחח או־ף באקס , אויף
בײמבאצ , פוטב ^ ר , ר־יםעם ( םערד־רו־ף ) און אומעטום א־ז ינד ד־נר
ערשסער און כאצאלט דעם בינםטן פ־־״ז . ? ייענען א ײד־סן בוך ,
גײן אין ײדיסן טעאט־נר דאדםן גײן ״דה־ ארד םיפעא״ ( ר־ אאטינ
רײט ) , די טאטע־סאמע , און די טאטע־מאמע גײען : יסט , װײר ז־י
ס־נמען ז־ך פא־ ז״עד־נ אמ־נריקאנ־נר ק־נדער .
ס׳אױ אםח , אנ א־צט װאקםט אוים א־ן אמער־קע א : ״עד
טיפ ײד — א הונדינרט־פראציננט־קינ־ אם־נריקאנער יענק־ , װאכ
־נסט א _ ין א ' ארטלןקינ א,ין ? ויפט ױם־ב־פור א־ן סייא און חיט אפ
דעם סדד א,זוי װי א סמס ד • ׳צדקח־פוסקע . אבינר װאם װי־סמ אזא
דור פ־ן דעם ײדיסן נעסר־בענעם אדער : עי־עדטן . ־וארס ? ער קען
ראם נארנייסט הינרן — דער ײדיסער טינאנער איז איפ ; אר באקאנט
צוליב דעם ״דיבוק״ . װען : יסט דעד ״דיבוק״ , װא ? טן ז־י אפ־ ? ו
ניסט נעוװםט םון דעם ענין ײר־ס טעאט־נר .
דער אסעדיקאנער ײד־סער און ענגר־סער טעאטעד קאידמעט
דעם ײדן םיט א קופרעמר — א טענצא אא * ן בראדװײ — די אםע־
ר־קאנער אפעדעט־נ און םעראדדאמע חאט קײן סײכות נ־סט צו
־ייד־ס צעבן . די הע׳צדן זעגען או־םנעטראבמע , : אכנעק־וסטע , זײ
רעדן א צעקאצ־עטשעטן ״ד־ס און : אך אן ערנעי־ן עננציס . און
או־ב א ײד װיצ ז־ך צעד׳נען עננא־ש , : ײט ־ניד אין ײד־ישן טעאסער
אד״ן , ער רע״־נט ז־ך אן ענגליס , װאם דע > ־ אםער־קאנינד םאדסט״ט
אים ניסט״ .
אין דער אמעד־קאנער ײדיסער פרינםע קראנט מען לעצטנם ,
אז דעיד ײדיסער טעאטער אין אםער־קע נײמ אונטער ; מען זוכמ
פארשיידענע ם־בות , ס׳האט אנגעװױן או־ף םארסײדענע זאבן . מײן
זײן אין אײדאפע האט םיד נעגעבן די ניענאעכקײס צו נעםינען
א דעדקאערוננ און די הװפט־סיבה , — מיד חאבן : ישט א־ן אמעריקע
קײן יידן , ; איר אמעריקאנער ײדן . ישראא זאנגװיאם נביאות , אז דער
אמעי־יקאנער סס־נאצטאפ װינט צעסט־נאצן דעם ײדן , א־ז טקו־ם
נעװאדן .
די ײדיסע פרעסע אין אמעריקעם־רט אן א ביטערן קאםף נ־סט
ציו פאראירן דעם ײדישן אעזער , און אין א נעװיםן זינען ; עאונגמ
עם איר . די ײדישע צײטונג קאנקוירידט איצט שטארק מיט רער
עננא־סער אין היאבות נײעס , ספאדט , , ־אדיא , געסעמטיינבינ אנאנםן .
און דער עיקר — אין פעסעי־ן און אר־נ־נעאערן אײען־מאטעריאא ,
װי א־ן רי אסעריקאנער צײטונגען .
רעד דודכשניסאעכעד ײריסער ראמאן איז בעסער װי דע,ל
אמעריסאגער . ד־ ײד־שע פרעםע א־ן אסעריקע חאט זיך אננזןנורט
מ־ט די נדעסטע סאפנדיקע בחות . װער סרײבט איצט נישט א־ן
א ײדיסער צײסוננ ? ראס בוך איז םאקטיס סו־ט — די װערק פון
די אאםע ( װי ס׳רופס זײ ) סיום־עאיכם , מענדעאע , פדץ , ססינקמאי־ ,
דינעזאן — באצידן די פאא־צעס פון ב־באיאטעקן . און די יונגע