9 \־" 6 י'?, 8 \ 3 יט\־ז 932 \
3 רײן
נײנסעד '$רג 1 וננ
12
.11
50
עיגיראריבןע
א־־ופנלדידטני
װאםשריפמ פאד
־יפעדאטזד ■■
פארכלאג ^.קקעצק־יץוארשע, טעאפןנןדאוןקונסט
יזייריד
אויל אונועד שול־םדאנם איז נישם דויק
הריזים סון די ײדישע נזאםן, איז דער שכר־ציםוד איחזטנעיזאזינן ב־ז
רער צעזוטעד מדרגה. די א״ינטערנעמוגנען, וואם די זןצטעח־גמומיטעטן
מיט די צערער ארדעגען אײן ברעננען ארײן סהוטות. םיצ שוצן
זענען באדדאט אנצוװערן זײעדע לאהאצן, םיצ שוצן זענען הײנמיהן
װינטער כמעוט נישט באהײצט געװארן. עם הערשט פײ ד■ לערעד
א פארצװײ&לונג, א םארלוירנקײט.
װאם אבעד וחערט נעוטון הורך די צשגסראלע ײדישע שול־
א׳־נאניזאציעם צו באקעמםן די שװערע לאנע?
זײער וױ״נייג די אהציעם םאר די ײדישע שולן װערן נעםירט
דורך רי אײנצעלנע שול־האמיטעטן לאחדים, אויח אײנענער אהרױת,
אן א ברייטן םארנעם, אן ױער נעהעריהער פראםאנאננ־ע םא<־ רעם
נאנצן שול־װעזן. מען שטויסט זייך אין ענגע קרײזן, אן *ן אםקלאגנ
אין דעד ײדישער נעזעלשאסמ און אציך די הכנםות זענען טיניטאלע,
זײ דעקן דעם װײט־סלענסטן טייל םונם סליינעם בודזשעט.
אין װילנע איז לעצטנס געמאכט נעװארן א פרװו צו שאםן
א םארײניםוננ םון די אלע ראדיקאל־נאציאנאלע עלעמענטן, ױאם
האכן א איינטערעס פאר דער ײדיש־װעלטלעכע שול. דאס זאל זיין
ידער יסוד םאר א ברײטער מאםן־באװענוננ לסובת דער ײדישער שול.
עם זענען אין װילנער ״טאנ״ פארעפנטלעכט נעװארן די פאטטולאטן
םון אס דעם אומפארטייאישן שול־םארבאנד (זע אויך ״לי׳ט. בלזד
טער״ ׳נום. 8 , ״םון װאך צו װאך״). אבער זינט דער נרינדונג
זענען שױן םאריבער עטלעכע װאכן, און םיר זעען נישמ די װײטער־
דייזע טריט פון דער אננעהויבענער אי־בעמ. וױחטיער םונם פארעםנט־
לעכן די רעזאלוציע, איז םיין, משנצ״ות, נישט אוועם.
אויך אין אנדערע לענדער איז די לאנע נישט םיל בעםער. אויך
די ײדישע שולן אין אמעריהע לעבן איבער א שװעדן סריזים. םון
די אלע טטע וװנשן צו שאסן דאדט א נעמײנזאמען ײדישן שול־
םראנט — איז דערוױיל נארנישמ נישט געװארן. יעדע ארנאניזאציע
ארבעט װי בייז איצט באזונדער, אידאלירט, אן דער מיטחילך און
מיוטײירקונג ©ון דער אנדערער. שלעכט איז אױך אין ת־וםהאטעדײןע.
םיט די ײדישע שולן. אוייך אין לעטלאנד, װו די ײדישע שולן בא־
קומען מלוכהשע און שטאטישע סובםידיעם, איז ארום די ײדישע
שולן נישמ אין ארדעגוננ. די צענטראלע ײדישע שול־ארנאניזאצ״ע,
װאם האט אננעםירט מיט די ײדישע שולן, איז א־צט צעשפאלסן.
עם זענען ארויסגעטראטן םון דער צ.י.ש.א. א רײ לעחער א׳ון טועד
און נעשאםן אן אײנענע לערער־ארגאניזאציע םיטן נאמען ״ציל״.
אז אזא מין שפאלאוננ םון די כוחות װעט סײן נעזונט רעם ײדישז
שול־׳װעזן אין לעטלאנד נישט ברעננען — איז א זיכערע זאך.
אויח אוגזער ײרישן שול־׳םראגט איז נישט גום און דאם
ערנםטע דערבײ אח, װאם די הענט בײ די שולױטוער און לערער
זעגען געםאלן.
אן אלוטע, איויםנעידראשענע טעטע — צו שדיען װענן דעד
טראגישער לאנע םונם יידישן שול־װעזן. משטײנם נעזאנט: װאם
קאן םען ד< 4 טחדש זײן? װאס פאר א נײע, שטארקוע יװערטער און
אויסו־דוקן קאן םען דא געםונען, כדי צו שילרערן די שוידערלעכע
לאגע םון רער רעכמלאזעד ײדישער שןל אןן חי װיסטע סערכה םון
דעם ײדישן לערער, וועמען עם קוטט אייס צו ארבעטן בײ אזע) ע
שווערע בארי׳נגומען. אלץ װאם עם איז נעװען דא צו זאגן, האט
סען ישוין געזאנט, און װאם װעלן העלפן די א׳יבערחזרונגען?
א׳בער םארפאלן. טען מוז םון צײ׳ט צו צײט זיך אלײן םרענן
און װארענען: ׳וװ האלסן טיד מיס אונזער ײדישן שול־ײעזן, הלםאי
װערן נישט געטאסט קוין נײע פרװון אויםצורודערן די ײדישע נע־
מלשאםסלעכע טײגוננ און שטויסן זי צום קאטח םאר דער ײדישער
שול?
•וליב רי שװערע זארנן און פורענױתן, װאס שיטן זיך אויױ
י׳ערן אײ׳נעם בכלל און בםחט, צוליב דער אלגעמײגעד פארצוױיםלוגנ,
װאם עם זזעדשט אדום און ארום, ווערט מען שױן װייד־ק נתפעל
םון די שלעםטע סריםן, ׳װעלכע קוםען פון דער י״דישער שול. אבעד
דאם ׳באםו׳״׳ט נישט די שול־סוער פון זײע׳ר םליכט צו קומען יעדעס
טאל און אויםםנײ רופן און סאנען צו לינדערן די גװט, װאם
העדשט אין חער ײדישער שול. און נראד די לעצ׳טע צייט קוטט
אוים זע׳לטן צו הערן װאס עם מוט זיך אין אונזער ײידיש־װעלטלעכן
שול־ײעזן. טיר באגענעגען אסם אין דער ײדישער םרעסע ארםיקלען
און אפעצן װעגן דעם ײדישן בוך, װע׳נן דעם ײדישן טעאטעד. עם
װערן נערוםן פרעסע־׳קאנםערענצן, עם װערן םאגאנדערנעשיקט קאםו־
ניקאטן װעגן דעם םא׳טעריעלן, נעדעכטלעכן צושטאנד םון די םאר־
שײדעגוע װי ת ט ש אסטל עכ ע און םינאגםיעלע ײדישע אינםטיסוציעם.
אבער זײער וױיניק גיט םען אונז צװויםן װעגן רעם, װאם עם טוט
זיך אין די ײדי׳שע שולן. די לעצטע פאר חדשים זעגען םארגעקימען
פל׳ענוטם םון דער צעגטראלער ײדישעד שול־ארגאגױאציע אין
פױלן, א׳בער אויסער א םאר אפגעריםעגע ידיעות װעגן דעם םאר־
לוױי םון די •לעגאו־זיצונגען איז צו חער ברײטער עםנטלעבקײט
נארגישט דעחגאנגען.
פלו״ז צופעלי׳ק, <מן םען טרעםט זיך מיט לעחער־מארטירער
םון די ײדישע שולן, האט םען א נרום װעגן די צרות, יסורים,
דחקות, מי׳ט וועלכע עם אח םארבונרן די ארבעט אין די ײדישע
שולן. דער ײדישער ש<ל אין םוילן איז כטעט קײגסאל נישט באשעדט
מװען צו לעבן און צ< אחבעטן בײ נארטאליע בארינגונגען, בײ
נעזיכערטע בודזשעםן. עם איז שוין אויסנעיזמען א״ײסצושמײן
כליעףלײ שװעריקײטן, אסעד דאם איצץ, װאם א׳יז געווען, איז גאר־
נישט אין םארגלײך מי׳ט דעד מאטעריעלער גע׳רדיקטקײמ מיט די
*ר<ת און ■"!, אי| װעלכע די ײדישע שול נעסיגט זיך איצט. די
מאני׳םטראט־סובסיד׳יעם זענען םאדקלענע־ט, און א<יך אט די םאר־
קלעגער׳טמ סובםידיעם װערן נישט אויםנעצאלט. צוליב דעם שװערן